Elektrik Çarpması

Elektrik çarpması evde, apartmanda, iş yerinde, atölyede veya sanayi alanında hafife alınmaması gereken bir durumdur. Bazen prizden fiş çekerken, bazen arızalı bir cihaza dokununca, bazen metal gövdeli bir makinede, bazen de nemli zeminde elektrikli ekipman kullanırken hissedilebilir. Hafif bir karıncalanma gibi başlayan durum bile tesisatta elektrik kaçağı, topraklama eksikliği, kaçak akım, priz arızası veya cihaz içi elektriksel sorun olduğunu gösterebilir. Elektrik çarpması yaşandığında ilk yapılması gereken şey kişinin ve çevrenin güvenliğini düşünmektir. Bir kişi hâlâ elektrik kaynağıyla temas halindeyse çıplak elle dokunulmamalıdır. Mümkünse enerji kaynağı kapatılmalı, sigorta veya şalter güvenli şekilde indirilmelidir. Enerji kesilemiyorsa kuru, iletken olmayan ve güvenli bir malzeme dışında temas edilmemelidir. Elektrik çarpması sonucu bilinç kaybı, nefes darlığı, yanık, göğüs ağrısı, düşme, kasılma, bayılma veya ciddi halsizlik varsa 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Elektrik çarpması her zaman büyük bir patlama, kıvılcım veya yanık iziyle ortaya çıkmaz. Bazen metal bir yüzeye dokununca kısa bir sızlama, bazen musluğa temas ederken hafif karıncalanma, bazen de cihaz gövdesinde rahatsız edici bir elektrik hissi oluşur. Bu belirtiler “statik elektrik” diye geçiştirilmemelidir. Özellikle aynı noktada tekrar ediyorsa, tesisatın veya cihazın güvenli çalışmadığı düşünülmelidir. Ev ve iş yerlerinde elektrik çarpması çoğu zaman arızalı cihaz, hasarlı kablo, bozuk priz, zayıf topraklama, kaçak akım, nemli hat, su alan buat, pano bağlantı sorunu veya kaçak akım rölesinin devrede olmamasıyla ilişkilidir. Özellikle banyo, mutfak, balkon, bahçe, kazan dairesi, dış aydınlatma ve sanayi tipi makinelerde risk daha yüksek olabilir. Bu alanlarda su, nem, metal yüzey ve elektrik aynı ortamda bulunduğu için küçük bir bağlantı hatası bile daha ciddi sonuç doğurabilir. Bir cihazın metal gövdesine dokununca karıncalanma hissediliyorsa o cihaz kullanılmaya devam edilmemelidir. Prizde elektrik çarpması hissi varsa, fişte ısınma varsa, panoda koku geliyorsa veya kaçak akım rölesi sık atıyorsa arıza kontrol edilmeden kullanım sürdürülmemelidir. Bu tür belirtiler sadece rahatsız edici bir durum değil, can güvenliği açısından önemli bir uyarıdır. Elektrik çarpması bazen topraklama eksikliğiyle ilgilidir. Topraklama hattı kopuksa, prizde toprak bağlantısı yoksa, topraklama ucu yanlış bağlanmışsa veya cihaz gövdesi güvenli şekilde topraklanmamışsa metal yüzeylerde elektrik hissi oluşabilir. Topraklama nedir konusu bu yüzden yalnızca teknik bir bilgi değil, doğrudan güvenlikle ilgilidir. Topraklama, sigorta ve kaçak akım rölesi aynı işi yapmaz; üçü farklı görevlerle tesisat güvenliğine katkı verir. Prizden elektrik çarpması hissediliyorsa sorun yalnızca prizin kendisinde olmayabilir. Priz içindeki gevşek bağlantı, yanmış kontak, hatalı nötr-toprak bağlantısı, kopuk topraklama hattı, eski kablo, nemli buat veya bağlı cihazdaki kaçak akım bu duruma neden olabilir. Priz çevresinde kararma, fişte ısınma, gevşek oturma, kıvılcım veya yanık kokusu varsa priz kullanılmamalı ve ilgili hat kontrol edilmelidir. Cihaz gövdesinde elektrik hissi özellikle fırın, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, kombi, buzdolabı, klima, hidrofor, motor, pompa ve sanayi tipi makinelerde görülebilir. Bu cihazlarda rezistans, motor, kompresör, kablo geçişi, su bağlantısı, gövde bağlantısı veya izolasyon zayıflığı elektrik kaçağına neden olabilir. Cihaz fişi çekilince belirti kayboluyorsa arıza cihaz kaynaklı olabilir; ancak priz, topraklama ve pano tarafı da kontrol edilmeden kesin karar verilmemelidir. Elektrik çarpması sonrası tesisatta neyin yanlış olduğu dikkatli incelenmelidir. Topraklama hattı var mı, prizde topraklama doğru bağlı mı, kaçak akım rölesi çalışıyor mu, cihaz gövdesinde kaçak var mı, kablo izolasyonu sağlam mı, pano bağlantılarında gevşeme veya yanma var mı kontrol edilmelidir. Bu kontroller gelişigüzel yapılmamalı, enerjili hatta bilinçsiz müdahale edilmemelidir. Pano tarafındaki sorunlar da elektrik çarpması riskini artırabilir. Gevşek klemens, yanmış sigorta yuvası, eski kablo ucu, yanlış bağlanmış nötr hattı, düzensiz toprak barası, yetersiz kaçak akım koruması veya pano içi ısınma tesisatın güvenliğini bozar. Panoda yanık kokusu, çıtırtı, erime izi veya aşırı ısınma varsa bu durum elektrik arıza kapsamında değerlendirilmelidir. Elektrik çarpması ile birlikte sigorta veya şartel de atıyorsa arızanın yönü daha dikkatli okunmalıdır. Sigorta neden atar sorusu çoğunlukla aşırı yük veya kısa devre ile ilgilidir. Ancak elektrik çarpması hissiyle birlikte sigorta atıyorsa cihaz gövdesine kaçak, kablo izolasyon sorunu, priz arızası veya pano bağlantı hatası da düşünülmelidir. Halk arasında “şartel attı” denilen durumda ise düşen parçanın otomatik sigorta mı, ana şalter mi yoksa kaçak akım rölesi mi olduğu ayırt edilmelidir. İş yerlerinde elektrik çarpması yalnızca çalışan güvenliğini değil, cihazların ve üretim düzeninin güvenliğini de etkiler. Tabela, kepenk, soğutucu, bilgisayar hattı, kamera, alarm, aydınlatma, motor ve makine besleme hattı aynı panodan besleniyor olabilir. Metal gövdeli ekipmanda elektrik hissediliyorsa makine gövdesi, motor izolasyonu, pano çıkışı, kablo güzergâhı ve topraklama bağlantısı birlikte kontrol edilmelidir. Atölye ve sanayi alanlarında risk daha yüksektir. Nemli zemin, metal makine gövdeleri, motorlar, sürücüler, panolar, uzatma kabloları ve yüksek güçlü ekipmanlar aynı ortamda bulunabilir. Makine gövdesinde karıncalanma, pano kapağında elektrik hissi, motor çalışırken kaçak akım rölesi atması veya operatörün metal yüzeyde elektrik hissetmesi geciktirilmemesi gereken belirtilerdir. Böyle bir durumda arıza tamamen anlaşılmadan makine çalıştırılmamalıdır. Elektrik çarpması yaşanan yerde yalnızca kullanıcı davranışı değil, tesisat geçmişi de önemlidir. Eski binalarda sonradan eklenmiş prizler, yanlış tadilatlar, kopuk topraklama hatları, nötr-toprak karışıklığı, kalitesiz uzatma kabloları ve kontrol edilmemiş panolar risk oluşturabilir. Priz üç delikli görünüyor diye kesin topraklı kabul edilmemelidir; topraklama bağlantısı ölçüm ve kontrolle anlaşılır. Bölgesel elektrik kesintisi, kopan hat kablosu, direk, trafo, sokak lambası veya şebeke arızasında ilgili dağıtım şirketi ya da 186 hattı aranmalıdır. Bina içi priz, pano, topraklama, kaçak akım rölesi, cihaz gövdesi, makine besleme hattı veya tesisat kaynaklı elektrik çarpması şüphesinde en yakın elektrikçi üzerinden servis bilgisi alınabilir. Elektrik çarpması şüphesinde iletişim kurmadan önce bazı bilgiler hazırlanmalıdır. Olayın nerede yaşandığı, hangi cihaza dokunulduğu, priz mi cihaz gövdesi mi pano mu etkilendiği, kaçak akım rölesinin atıp atmadığı, panoda koku veya ısınma olup olmadığı, zeminin nemli olup olmadığı, cihazın fişi çekilince belirtinin kaybolup kaybolmadığı ve binada topraklama geçmişinin bilinip bilinmediği paylaşılmalıdır. Bu bilgiler elektrikçi numarası üzerinden arıza tarif edilirken önemlidir. Elektrik çarpması küçük bir his gibi başlasa bile tekrar ediyorsa ciddiye alınmalıdır. Güvenli olan yaklaşım, önce can güvenliğini sağlamak, ciddi sağlık belirtisi varsa 112’yi aramak, ardından bina içi tesisat, priz, pano, topraklama, kaçak akım rölesi ve cihaz tarafını kontrollü şekilde inceletmektir.